De Nieuwe Toneelbibliotheek

Boekjeslijst
login | registreren?
toon laatste nieuws
Nieuws

Volkskrant van 2 juni 2017: Vincent Kouters over de vijf Noorse teksten

Deze week verschijnen vijf nieuwe toneelvertalingen van Noorse schrijvers. Zijn dat niet van die stukken waarin iedereen à la Ibsen depressief op de bank zit? Plus vier andere vooroordelen om te kraken.

Door: Vincent Kouters 2 juni 2017

 

Een man en een vrouw zitten zwijgend op de bank. Door het raam lonkt de afgrond van een fjord. De stilte in de huiskamer is verpletterend. Dat zwijgen! Scandinavisch toneel en zeker dat uit Noorwegen staat niet bekend om zijn gezelligheid. Scandinaviërs schrijven psychologisch, realistisch, introvert drama. Athans, naar ons idee.

Clichés zijn er om doorbroken te worden. Het heuglijke nieuws is: er is sprake van een nieuwe golf Noorse toneelschrijvers. En die breken nadrukkelijk met alle gemeenplaatsen. Vorige week verschenen tegelijkertijd maar liefst vijf Nederlandse vertalingen van recente Noorse toneelstukken. Een project van vertaler Maaike van Rijn, uitgegeven in De Nieuwe Toneelbibliotheek. Kortom, de perfecte aanleiding om de vijf grootste vooroordelen over Noors toneel eens op een rijtje te zetten. En te ontkrachten.

1. Al het moderne Noorse toneel is een slap aftreksel van wat Ibsen honderd jaar geleden al deed

Noorwegen is een toneelland. Dat komt door Henrik Ibsen (1828-1906), met Shakespeare en Tsjechov een van de grote drie. Zijn Hedda Gabler (1891) wordt hier nog bijna jaarlijks opgevoerd. Toneelgroep Amsterdam speelt nu Ibsen Huis, een mash-up van zijn werk.

Ibsen was een revolutionair. Hij is de uitvinder van het sociaal-realistische toneel zoals we dat nu kennen. Hij bracht onbespreekbare thema's ter sprake: emancipatie, ziekte, incest. Om daarover te kunnen schrijven brak hij, als allereerste, met het schrijven van toneel in versvorm. Ook nieuw: alle handelingen liet hij zich afspelen in een en dezelfde bourgeois huiskamer. Ibsen is al die jaren het Scandinavische toneel blijven domineren en was zodanig verantwoordelijk voor de meeste van deze vooroordelen.

 

Lang leek het voor jongere toneelschrijvers onmogelijk om zich te bevrijden uit zijn slagschaduw. Lars Norén (1944) lukte het als enige Zweed, met moderne familietragedies als Demonen en Een soort Hades. Jon Fosse (1959) was de eerste Noor die het begin deze eeuw deed. Fosses duistere, introverte toneel maakte van hem een wereldster en zorgde voor nieuw elan in het Noorse theater. En dat leidde tot de golf toneel die nu in Nederland aanspoelt. De vers vertaalde teksten van Jesper Halle, Tale Næss, Fredrik Brattberg, Maria Tryti Vennerød en Kristofer Blindheim Grønskag, allemaal geschreven na 2004, tonen de levendigheid, inventiviteit en, jawel, zelfs de humor van de moderne Noorse toneelkunst. En laten Ibsen eindelijk achter zich.

 

2. Alle Noorse toneelteksten gaan over 'hij en zij op de bank'

Ferske Norske

Vijf vertalingen, een boek met secundaire literatuur en een festival waarop alles gepresenteerd werd. Vertaler Maaike van Rijn is initiator en motor achter het project dat ze Ferske Norske heeft genoemd. Toen Van Rijn merkte dat Scandinavisch drama het uitstekend doet in de ons omringende landen besloot ze in samenwerking met schrijversfabriek Dramatikkens hus in Oslo vijf sleutelteksten te laten vertalen. Deze zijn nu te koop via de website van De Nieuwe Toneelbibliotheek.

In 2005 klapte de directeur van het grote stadsgezelschap Den Nationale Scene in het Noorse Bergen uit de school. Deze Morten Borgersen had in de lokale krant geen goed woord over voor de 'zogenaamd nieuwe' Noorse theaterteksten die hij onder ogen kreeg. 'Alles lijkt op elkaar', zei hij. 'Ze zitten vast in het burgerlijke van Ibsen of ze zijn jaloers op Fosses stijl.' En: 'Alles wat ik van Noorse toneelschrijvers lees, gaat over hij en zij op de bank.' Oftewel: iedereen schrijft over families die een toneelstuk lang zitten te mokken op de bank. Saai.

Of het door deze noodkreet kwam zullen we wel nooit weten, maar niet lang erna begonnen opeens toneelteksten te verschijnen waarin helemaal niemand meer op de bank zat. Toneelschrijver Fredrik Brattberg pakte het anders aan. In zijn nu door Eline Jongsma vertaalde zwarte komedie De terugkomsten persifleert hij dat typisch Noorse, humorloze bankzittersdrama. Zijn stuk begint vertrouwd: we kijken naar een echtpaar dat in de keuken zit te wachten op de terugkeer van hun vermiste zoon. Je verwacht weer een uur lang kijken in een afgrond. Maar dan komt de zoon ook echt terug. Om vervolgens weer te verdwijnen. En weer terug te komen. Enzovoorts. De terugkomsten is een on-Noors komisch en absurdistisch stuk over twee ouders die maar niet van hun zoon afkomen.


3. Het Ikea-realisme: elk Scandinavisch drama speelt zich af in dezelfde moderne huiskamer

Sinds Henrik Ibsen het revolutionaire idee had om toneelpersonages in een huiskamer te zetten, zijn de Noren ruim honderd jaar lang die toneelhuiskamer niet meer uitgekomen. De riante sofa's waarop Ibsens Hedda en Nora ooit zaten, zijn geleidelijk geüpdatet naar de moderne Klippans die we nu op het toneel zien. De vier muren waarbinnen elk Scandinavisch drama zich afspeelt dicteren een realistische speelstijl. Als het niet in een huiskamer is, dan wel in een keuken of slaapkamer. Het leeuwendeel van het Scandinavische toneel zou probleemloos in een Ikea-zaak opgevoerd kunnen worden.

Het monotone Ikea-realisme is nog altijd in zwang in de noordelijke landen; kijk maar naar de onderkoelde misdaadseries die ze maken. Maar theater kan nu juist iets anders bieden. Gelukkig begeven de nieuwe toneelschrijvers zich wél op poëtische, absurde en fantastische gronden. Zo toont Jesper Halle in De bosjes (vertaling: Tom Kleijn) een moordmysterie door de ogen van een groep buiten spelende kinderen. Kristofer Blindheim Grønskag schreef Satellieten aan de hemel (vertaling: Gerardjan Rijnders): jeugdtheater waarin de rijke verbeelding en kinderlijk poëtische taal van een meisje zorgt voor de meest fantastische theatrale beelden vol olifanten, raketten en sprekende computers.


4. Er wordt gezwegen en moeilijk gekeken in Noors toneel; emoties en humor zijn moeilijk

Het zwijgen van Scandinaviërs is bekend. De stiltes in het toneel van Jon Fosse zijn, mits goed gespeeld, allesvernietigend. Ook in Herfstsonate en Persona van Ingmar Bergman wordt weinig gesproken. Of denk aan al die stille, stuurse detectives daar: zo'n Sarah Lund (uit The Killing) is ook geen lachebekje. Onbekommerde vrolijkheid is in het noordse toneel uit den boze. Als er al een feestje wordt gevierd, eindigt het al snel in passief-agressief zwijgen.

Dit vooroordeel is nog het slechtst te ontkrachten. Maar het is wel duidelijk dat vrolijkheid en humor geen verboden terrein meer zijn voor de hedendaagse Noorse toneelschrijver. Het meisje Joni in Satellieten aan de hemel is een van de meest aanstekelijk opgewekte personages in een Noors toneelstuk. De zwarte humor van Fredrik Brattberg is een aangename afwisseling. En ook de gekwelde personages van Tale Næss (van haar verscheen Strømmer, vertaling: Maaike van Rijn) zijn moeilijk nog introvert te noemen.

Ook de nieuwste Noorse teksten tonen een opmerkelijke fixatie op familie, kinderen en de melancholische levensinstelling die Scandinaviërs zo eigen lijkt


5. Noors toneel gaat altijd over families

Nederlandse toneelschrijvers zijn doorgaans niet vies van een beetje straatrumoer. Maatschappelijke onderwerpen als terrorisme, sociale ongelijkheid en racisme komen hier veelvuldig aan bod. Zo niet in Noorwegen, waar in de toneeltekst de familie heilig is. Wat zich in de maatschappij afspeelt lijkt geen personage te boeien. In veel Scandinavische series en films zie je hetzelfde fenomeen. Het gaat niet om de wereld maar om de mensen, om zaken als schuld en boete en het grijze gebied tussen goed en kwaad.

Ook de nieuwste Noorse teksten tonen een opmerkelijke fixatie op familie, kinderen en de melancholische levensinstelling die Scandinaviërs zo eigen lijkt. Maar er is één uitzondering. Zuiver van Maria Tryti Vennerød (vertaling: Maaike van Rijn) gaat over Josef Mengele, de nazi-dokter die tijdens de Tweede Wereldoorlog werkzaam was in Auschwitz. Niet bepaald actueel, maar het morele dilemma omtrent gentechnologie dat Vennerød uitwerkt is dat wel. Dat, én de ijzingwekkende zinnen die ze Mengele laat uitspreken én de slimme structuur van het stuk, maken Zuiver tot een van de interessantste teksten in deze nieuwe lichting. Nu is het enkel nog wachten op regisseurs die al dit nieuwe, Noorse drama ook daadwerkelijk op een toneel gaan zetten.

-----------------------------------------------------------

De Nieuwe Toneelbibliotheek is hét bewijs dat de toneelschrijfkunst ook in Nederland, na enkel magere decennia, weer helemaal terug is. Nog voor de zomer verschijnt alweer het vierhonderdste tekstboekje in deze reeks die sinds 2009 bestaat. Onberispelijk zien ze er uit. De felle kleuren, de nummering, alles aan de boekjes wakkert hebberigheid aan. De Noorse boekjes vormen de deeltjes 390 t/m 395. Naast vertalingen en secundaire literatuur geeft de bibliotheek vooral nieuw Nederlands toneel uit. Van Lot Vekemans (haar Gif is de best verkochte titel) tot Jibbe Willems tot Bernard Dewulf. 
Medeoprichter en vast redactielid Ditte Pelgrom (1962) nam acht jaar geleden de taak op zich om het cliché te ontkrachten dat er in ons land geen noemenswaardig toneel wordt geschreven. Inmiddels is De Nieuwe Toneelbibliotheek een monument geworden voor de Nederlandse toneelschrijver. Dat kost wel wat. Als bibliotheek is het een succes, als bedrijf minder. De bibliotheek werkt zonder subsidie. De enige manier waarop het kan, vijf toneelboekjes per maand uitgeven, is de auteurs vragen om een opstartbedrag. Daarmee wordt het boekje gemaakt en uitgegeven via printing-on-demand.

Deadline voor insturen voor TAALUNIE TONEELSCHRIJFPRIJS is al op 15 juni!

TONEELSCHRIJVERS uit nedeland en vlaanderen:
de deadline voor het insturen van toneelteksten voor de TAALUNIE TONEELSCHRIJFPRIJS van dit jaar is al op 15 JUNI
- vergeet dus niet nieuwe teksten die het afgelopen seizoen gespeeld zijn vóór die tijd in te sturen!-

http://taalunieversum.org/inhoud/toneelschrijfprijs/reglement-taalunie-toneelschrijfprijs

Zie: (alleen vandaag: alle zes de festivalboekjes voor maar €40,-!!!)

Maandag 22 mei: Ferske Norske Festival in Bellevue

Het project FERSKE NORSKE (‘Verse Noren’) wil het rijke aanbod aan hedendaagse Noorse toneelstukken in Nederland introduceren. Daarom presenteren we op maandag 22 mei vijf nieuwe vertalingen met werk van hier nog onbekende, hedendaagse Noorse toneelschrijvers. Als zesde boekje verschijnt er een collectie relevante artikelen en interviews geschreven door Nederlandse en Noorse experts.


Iedreen is van harte welkom!

Programma

Het middagprogramma richt zich vooral op toneelschrijvers, theatermakers en andere experts; het avondprogramma is voor iedereen.

14.30  Opening
14.40  De Noorse golf
Drie jonge Noorse regisseurs die in Nederland actief zijn vertellen over de verschillen en overeenkomsten tussen Nederland en hun thuisland. M.m.v. Maren Bjørseth, Espen Hjort en Eline Arbo.
15.15  Dramatikkens Hus
Line Rosvoll, artistiek leider van Dramatikkens Hus in Oslo, vertelt over haar organisatie: het Noorse centrum voor nieuwe toneelteksten.
16.00  Schrijven daar & hier
Noorse en Nederlandse toneelauteurs schuiven aan voor een gesprek over schrijven voor het theater. M.m.v. Sophie Kassies, Rik van den Bos, Tale Næss, Jesper Halle e.a.

17.00  Presentatie zes nieuwe boekjes & borrel
In het bijzijn van de schrijvers en afgevaardigden van verschillende institituten uit de Noorse theatersector worden de nieuwe boekjes van DNTB gepresenteerd. De set is op het festival voor een speciale actieprijs te koop.

Aansluitend is er tijd om op eigen gelegenheid te eten. (Tip: Theatercafé de Smoeshaan serveert voor de gelegenheid een Noorse daghap.)

20.30  Avondprogramma Ferske Norske
Acteurs van vijf bekende gezelschappen lezen geregisseerde scènes uit de vertaalde toneelstukken, in aanwezigheid van de vijf Noorse auteurs. Oscar Kocken presenteert de avond. M.m.v. Het Nationale Theater, Theater Utrecht, De Toneelmakerij, Toneelgroep Oostpool en Toneelschuur Producties.
 
Kaarten
Toegang tot het middagprogramma of het avondprogramma kost € 10,- Voor twee dagdelen samen is de prijs € 17,50. Kaarten kunt u kopen via de kassa van Theater Bellevue.

Meer informatie?
www.facebook.com/ferskenorske       
www.theaterbellevue.nl

 

Uitgelicht

5 bijzondere toneelteksten uit het Noors nu ontsloten voor Nederland en Vlaanderen

Onder de titel Ferske Norske (Verse Noren) geeft De Nieuwe Toneelbibliotheek in 2017 vijf nieuwe vertalingen uit van gezichtsbepalend werk van vijf contemporaine Noorse toneelschrijvers, die in Nederland en Vlaanderen nog onbekend zijn. De vertalingen worden begeleid door een bundel artikelen en interviews die context bieden. De zes boekjes worden gepresenteerd op het festival Ferske Norske, op 22 mei 2017 in Theater Bellevue Amsterdam. De boekjes zijn zowel als set als in losse delen te koop.

#390  Maaike van Rijn (redactie) – Ferske Norske; artikelen en interviews
#391  Fredrik Brattberg – De terugkomsten
    (vertaling Eline Jongsma)
#392  Kristofer Grønskag – Satellieten aan de hemel
    (vertaling Gerardjan Rijnders)
#393  Jesper Halle – De Bosjes
    (vertaling Tom Kleijn)
#394  Tale Næss – Strømmer / Wilde
    (vertaling Maaike van Rijn)
#395  Maria Tryti Vennerød – Zuiver
    (vertaling Maaike van Rijn)


Ferske Norske is een project van Maaike van Rijn i.s.m. DNTB

Bijzondere nieuwe [tiende tekst bij DNTB] tekst van Rik van den Bos

inkijken bestellen

Rik van den Bos schreef voor Theater Rotterdam een bijzondere monoloog voor Gijs Naber waarin hij het leven overdenkt.

Ze zeggen dat de cirkel een uitvinding van de mens is. Dat niets in de natuur perfect rond is. Dat dat zo lijkt, maar dat het dan alweer de mens is die het rondmaakt in zijn hoofd. Die de mankementen en schoonheidsfoutjes corrigeert. Wij kijken blijkbaar met een liefdevolle blik.

Het is vreemd dat we veel meer tijd vergeten dan dat we kunnen onthouden. En dat hoe ouder we worden en hoe meer tijd we met ons mee torsen, hoe slechter ons geheugen wordt.

Je denkt het allemaal mooi voor elkaar te hebben. Maar er hoeft maar dít te gebeuren en alles staat op zijn kop. Elke dag staat alles op het spel. Het is maar goed dat we dat vergeten.

Mensen zijn welwillend.
Toch vertonen ze vaak aanstootgevend gedrag zonder dat ze het zelf weten.
De meeste mensen denken dat ze iets moeten doen, dat ze iets met je moeten delen vanuit hun eigen ervaring, ze lijken vergeten dat het soms al genoeg is om gewoon kalm ademend naast je te staan en een hand op je schouder te leggen, zonder daarbij extra informatie in je oor te druppelen.

Tekst over schuld en vergeving van Rebekka de Wit en Tijdelijke Samenscholing

inkijken bestellen

Stefan Hertmans: verzamelde essays: Het zwijgen van de tragedie

De beschouwingen in Het zwijgen van de tragedie zijn de neerslag van ruim tien jaar lezen en schrijven over de tragedie en haar weerbarstige actualiteit, die ook centraal staat in Hertmans’ eigen teksten. In zijn eerste essays vraagt Hermans zich af wat laat-Romantische dichters bedoelen met het ‘onzegbare’ en staat daarbij stil bij tragische dichters als Jacob Lenz, Friedrich Hölderlin en Paul Celan, die vervielen in waanzin of zelfmoord. Maar de auteur buigt zich vooral ook over de erfenis van de Griekse tragedie en de vraag waarom het voor ons, ondanks de tragische gebeurtenissen van deze tijd, niet meer mogelijk is om een tragedie te schrijven.

'Antigone, in Sofokles' gelijknamige tragedie, was het 'body politic', het voorwerp van politiek denken, omdat ze de oude wet van familiebanden boven de kille Wet van koning Kreoon stelde – ze wou haar broer Polyneikes begraven, die als staatsvijand volgens Kreoon niet mocht begraven worden. De koningsdochter werd, door haar verzet tegen de kille wet, een outcast, zelfs een crimineel. Van ‘hypsipolis’ – hoog in aanzien in de stadsstaat – werd ze ‘apolis’ – staatloos, een no-body. Zo kon ze ook moeiteloos tot de dood veroordeeld worden: ze werd eerst gediffameerd voor haar verzet, daarna kon ze straffeloos in een grot worden gestopt als een dier. Antigone kwam op voor het ‘menselijk’ recht, de empathie; Kreoon voor de staatsorde. Het heeft geen zin dat we een kant kiezen, stelde Hegel in de Filosofie van het Recht, omdat beiden een visie op de wet uitdrukken. Eerder is er sprake van een mogelijke dialectiek tussen deze twee opvattingen: is de wet er voor de mens, of is de mens er om de Wet te gehoorzamen?
Antigone werd aldus het politiek lichaam: het lot van het gezag van de Wet hing plots van haar af. Het is dat politiek lichaam dat vandaag aan de poorten van Europa verkleumt en doodvriest. Een Europa dat zich op zijn Europese waarden beroept om de 'kille' wet te stellen tegenover de menselijke wet – terwijl juist deze Griekse tragedie aantoont dat het oer-Europees is om over de rol van het politieke lichaam te denken op dialectische wijze. De hedendaagse vluchteling is, vanuit Sofokles gezien, het ‘antigonaal lichaam’ - het lichaam dat ‘apolis’ is maar de fundamentele vraag naar de zin van de Wet stelt. Daarom is het ‘apolitiek’ lichaam juist het politiek lichaam par excellence. No-body is the body politic, met andere woorden. Zo leert Sofokles ons iets fundamenteels over democratie en moraal.'

http://www.debezigebij.nl/boeken/het-zwijgen-van-de-tragedie/

Info